ΕΕ χωρίς διαφθορά

Καμία χώρα δεν είναι άτρωτη στη διαφθορά και η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αποτελεί εξαίρεση. Η Ένωση όμως έχει οικοδομήσει, βήμα βήμα, ένα σύνολο εργαλείων που υπερβαίνουν όσα μπορεί να κάνει από μόνο του ένα κράτος μέλος: ευρωπαίο εισαγγελέα, κοινό ποινικό δίκαιο, παρακολούθηση του κράτους δικαίου και κανόνες που συνδέουν τα κονδύλια της ΕΕ με τον σεβασμό του.

Γιατί έχει σημασία η ΕΕ εδώ; Επειδή η διαφθορά περνά τα σύνορα. Ένα σχήμα ΦΠΑ μπορεί να χρησιμοποιεί εταιρείες σε διάφορες χώρες, τα κονδύλια της ΕΕ δαπανώνται μέσω εθνικών και περιφερειακών αρχών και η ενιαία αγορά σημαίνει ότι μια εταιρεία που κερδίζει συμβάσεις με δωροδοκία σε μία χώρα ανταγωνίζεται αθέμιτα παντού. Η καταπολέμησή της μόνο σε εθνικό επίπεδο αφήνει κενά που εκμεταλλεύονται οι εγκληματίες.

Η ανάγκη είναι πραγματική. Ο Δείκτης Αντίληψης της Διαφθοράς 2025 της Transparency International διαπίστωσε ότι η μέση βαθμολογία για τη Δυτική Ευρώπη και την ΕΕ υποχώρησε από το 66 στο 64 και ότι η πρόοδος έχει παγώσει την τελευταία δεκαετία, παρότι η περιοχή παραμένει η λιγότερο διεφθαρμένη στον κόσμο. Το ερώτημα δεν είναι αν η ΕΕ έχει πρόβλημα, αλλά αν τα εργαλεία της είναι αρκετά ισχυρά, και αρκετά καλά αξιοποιημένα, για να το λύσουν.

Η σελίδα αυτή εξηγεί τι υπάρχει, τι είναι καινούργιο και τι λείπει ακόμη.

Αρκετοί φορείς της ΕΕ ασχολούνται με τη διαφθορά και την απάτη, ο καθένας με διαφορετικό ρόλο, και βοηθά να γνωρίζει κανείς ποιος κάνει τι.

• Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO). Διερευνά και διώκει εγκλήματα σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ, όπως η απάτη με κονδύλια της ΕΕ, η διαφθορά που βλάπτει χρήματα της ΕΕ και η διασυνοριακή απάτη ΦΠΑ, στα συμμετέχοντα κράτη μέλη.
• Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF). Διεξάγει διοικητικές έρευνες για απάτες και σοβαρές παρατυπίες που επηρεάζουν κονδύλια της ΕΕ και για σοβαρή παράπτωση στα θεσμικά όργανα της ΕΕ, και διαβιβάζει στην EPPO κάθε ποινικά κολάσιμη συμπεριφορά που εμπίπτει στην αρμοδιότητά της.
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Προτείνει νόμους, παρακολουθεί πώς τους εφαρμόζουν τα κράτη μέλη, δημοσιεύει την Έκθεση για το κράτος δικαίου και μπορεί να χρησιμοποιήσει τον κανονισμό για τον μηχανισμό δεσμευτικότητας ώστε να προστατεύσει τον προϋπολογισμό.
• Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. Ανεξάρτητος ελεγκτής που ελέγχει πώς εισπράττονται και δαπανώνται τα χρήματα της ΕΕ και αναφέρει τις αδυναμίες.
• Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Συμβούλιο. Θεσπίζουν τη νομοθεσία της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της οδηγίας κατά της διαφθοράς, και εγκρίνουν τον προϋπολογισμό.
• Εθνικές αρχές. Αστυνομία, εισαγγελείς, δικαστήρια και αρχές καταπολέμησης της διαφθοράς, που χειρίζονται τις περισσότερες υποθέσεις διαφθοράς και εφαρμόζουν επίσης τους κανόνες της ΕΕ.

Αυτός ο καταμερισμός εργασίας είναι δύναμη, καθώς διαφορετικοί φορείς μπορούν να εξετάσουν το ίδιο πρόβλημα από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Μπορεί όμως να είναι και αδυναμία, αν οι φορείς δεν ανταλλάσσουν πληροφορίες ή αν οι αρμοδιότητες αλληλεπικαλύπτονται. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους έχει σημασία το προγραμματισμένο δίκτυο της ΕΕ κατά της διαφθοράς.

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO) είναι η μεγαλύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ επιβάλλει τον νόμο κατά της απάτης. Είναι ανεξάρτητος φορέας, με έδρα το Λουξεμβούργο, που διερευνά και διώκει εγκλήματα σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ στα συμμετέχοντα κράτη μέλη: απάτη με κονδύλια της ΕΕ, διαφθορά που βλάπτει χρήματα της ΕΕ, νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και σοβαρή διασυνοριακή απάτη ΦΠΑ. Ξεκίνησε τη λειτουργία της τον Ιούνιο του 2021 και οι υποθέσεις εισάγονται ενώπιον εθνικών δικαστηρίων.

Η ετήσια έκθεσή της για το 2025 δείχνει τόσο το μέγεθος του προβλήματος όσο και την ενίσχυση της επιβολής του νόμου. Στο τέλος του έτους η EPPO είχε 3.602 ενεργές έρευνες, με εκτιμώμενη ζημία 67,27 δισεκατομμυρίων ευρώ, σχεδόν τριπλάσια από τον προηγούμενο χρόνο. Άνοιξε 2.030 νέες υποθέσεις, άσκησε 275 κατηγορίες σε βάρος 1.438 προσώπων και ανέφερε ποσοστό καταδικών κοντά στο 95 % στις υποθέσεις που έφτασαν σε απόφαση. Εκδόθηκαν εντολές δέσμευσης αξίας 1,13 δισεκατομμυρίων ευρώ.

Οι αριθμοί αυτοί πρέπει να διαβάζονται προσεκτικά. Η «εκτιμώμενη ζημία» είναι προκαταρκτική εκτίμηση και όχι διαπίστωση ενοχής. Παρ’ όλα αυτά, τα στοιχεία δείχνουν ότι ένας ευρωπαίος εισαγγελέας μπορεί να διώξει σχήματα που οι εθνικές αρχές, καθεμία από τις οποίες εξετάζει το δικό της έδαφος, μπορεί να μην εντοπίσουν.

Για πολύ καιρό οι κανόνες της ΕΕ για την ποινική διαφθορά ήταν κατακερματισμένοι και κάλυπταν μόνο μέρη του προβλήματος. Αυτό αλλάζει. Η Οδηγία (ΕΕ) 2026/1021 για την καταπολέμηση της διαφθοράς δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 11 Μαΐου 2026. Εναρμονίζει τους ορισμούς των αδικημάτων διαφθοράς και θεσπίζει ελάχιστους κανόνες για τις ποινές σε ολόκληρη την Ένωση.

Καλύπτει τη δωροδοκία στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, την υπεξαίρεση, την εμπορία επιρροής, την κατάχρηση δημόσιων καθηκόντων, την παρεμπόδιση της απονομής δικαιοσύνης, τον παράνομο πλουτισμό από τη διαφθορά και την απόκρυψη των προσόδων της. Για τα φυσικά πρόσωπα, τα αδικήματα επισύρουν ανώτατες ποινές φυλάκισης τουλάχιστον τριών έως πέντε ετών, ανάλογα με το αδίκημα. Οι εταιρείες μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνες και η οδηγία ενθαρρύνει την πρόληψη, συμπεριλαμβανομένων λειτουργικών προγραμμάτων συμμόρφωσης.

Ζητά επίσης από τα κράτη μέλη να εγκρίνουν εθνικές στρατηγικές κατά της διαφθοράς και να λάβουν προληπτικά μέτρα. Τα κράτη μέλη έχουν προθεσμία έως την 1η Ιουνίου 2028 για να ενσωματώσουν τις βασικές διατάξεις στο εθνικό δίκαιο και έως την 1η Ιουνίου 2029 για τις στρατηγικές. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι τα αποτελέσματα δεν θα φανούν από τη μια μέρα στην άλλη. Ένας νόμος στα χαρτιά αξίζει όσο και η εφαρμογή του.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει την πρώτη Στρατηγική της ΕΕ κατά της διαφθοράς, η έγκριση της οποίας προγραμματίζεται για τα τέλη του 2026. Συγκροτεί επίσης δίκτυο της ΕΕ κατά της διαφθοράς, με σκοπό να συγκεντρώσει αρχές επιβολής του νόμου, αρχές, την κοινωνία των πολιτών και άλλους ενδιαφερόμενους, ώστε να εντοπιστούν οι τομείς υψηλότερου κινδύνου και να συντονιστεί η δράση.

Η παρακολούθηση αποτελεί ήδη μέρος του συστήματος. Κάθε χρόνο η Έκθεση της Επιτροπής για το κράτος δικαίου αξιολογεί κάθε κράτος μέλος, μεταξύ άλλων και ως προς τον τρόπο που καταπολεμά τη διαφθορά: τους θεσμούς, τους νόμους, τις διώξεις και τη διαφάνειά του. Οι έρευνες του Ευρωβαρόμετρου καταγράφουν πώς αντιλαμβάνονται το πρόβλημα οι πολίτες και οι επιχειρήσεις. Αυτά τα στοιχεία καθιστούν δυνατή τη σύγκριση, την πίεση και τις μεταρρυθμίσεις, και είναι το είδος της πληροφορίας που το EU Funds Corruption Controller φιλοδοξεί να καταστήσει προσβάσιμο.

Η ΕΕ μπορεί επίσης να αξιοποιήσει τον προϋπολογισμό της. Από το 2021, ο κανονισμός για τον μηχανισμό δεσμευτικότητας (Κανονισμός (ΕΕ) 2020/2092) επιτρέπει στην Ένωση να αναστείλει ή να μειώσει πληρωμές όταν παραβιάσεις του κράτους δικαίου σε ένα κράτος μέλος επηρεάζουν, ή απειλούν σοβαρά να επηρεάσουν, την ορθή δημοσιονομική διαχείριση των κονδυλίων της ΕΕ ή την προστασία τους.

Έχει εφαρμοστεί. Τον Δεκέμβριο του 2022 το Συμβούλιο αποφάσισε, κατόπιν πρότασης της Επιτροπής, να αναστείλει το 55 % των δημοσιονομικών δεσμεύσεων τριών προγραμμάτων συνοχής στην Ουγγαρία, περίπου 6,3 δισεκατομμύρια ευρώ, λόγω ανησυχιών σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις, τις συγκρούσεις συμφερόντων και την αποτελεσματικότητα των εγγυήσεων κατά της διαφθοράς. Ο μηχανισμός είναι αμφιλεγόμενος και αργός, αλλά δείχνει ότι η πρόσβαση στα χρήματα της ΕΕ συνδέεται με τον τρόπο που αυτά προστατεύονται.

Παρά όλα τα μέσα της ΕΕ, το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής εργασίας κατά της διαφθοράς γίνεται στα κράτη μέλη. Αυτά διερευνούν τις περισσότερες υποθέσεις, λειτουργούν τα δικαστήρια, δαπανούν τα περισσότερα χρήματα της ΕΕ και αποφασίζουν πόσο ανεξάρτητοι θα είναι οι εισαγγελείς και οι δικαστές τους. Ένας κανόνας της ΕΕ είναι τόσο ισχυρός όσο ο εθνικός θεσμός που τον εφαρμόζει.

Γι’ αυτό οι ίδιοι νόμοι μπορούν να παράγουν πολύ διαφορετικά αποτελέσματα. Μια χώρα με ανεξάρτητους εισαγγελείς, ελεύθερο Τύπο και διαφανείς δημόσιες συμβάσεις είναι πιθανό να εντοπίζει και να τιμωρεί τη διαφθορά συχνότερα από μια χώρα όπου οι εγγυήσεις αυτές είναι αδύναμες. Η Ένωση μπορεί να θέτει πρότυπα, να παρακολουθεί, να προσφέρει χρηματοδότηση και, τελικά, να παρακρατεί χρήματα, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική βούληση των εθνικών κυβερνήσεων και την πίεση των εθνικών εκλογέων.

Θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε την εικόνα ολοκληρωμένη. Παραμένουν αρκετά κενά.

• Η επιβολή του νόμου εξακολουθεί να εξαρτάται από τα κράτη μέλη. Το Ευρωβαρόμετρο του 2024 έδειξε ότι το 65 % των Ευρωπαίων πιστεύει ότι οι υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου δεν διώκονται επαρκώς και ότι το 75 % θεωρεί ότι οι επιχειρήσεις και η πολιτική συνδέονται υπερβολικά στενά.
• Το νέο δίκαιο χρειάζεται χρόνο. Η οδηγία κατά της διαφθοράς πρέπει να ενσωματωθεί έως το 2028 και η στρατηγική βρίσκεται ακόμη υπό εκπόνηση.
• Η προστασία των πληροφοριοδοτών ποικίλλει. Η Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών θεσπίζει ελάχιστα πρότυπα, αλλά η πρακτική διαφέρει από χώρα σε χώρα.
• Οι χώρες απέχουν πολύ μεταξύ τους. Ο Δείκτης Αντίληψης της Διαφθοράς 2025 κυμαίνεται από 89 για τη Δανία έως 40 για τη Βουλγαρία και την Ουγγαρία, και ο μέσος όρος της ΕΕ μειώνεται.
• Η κοινωνία των πολιτών χρειάζεται χώρο. Η Transparency International διαπίστωσε ότι, παγκοσμίως, οι περισσότερες χώρες με σημαντική πτώση της βαθμολογίας τους είχαν δει επίσης να συρρικνώνεται ο πολιτικός χώρος. Τα ελεύθερα μέσα ενημέρωσης, τα ανεξάρτητα δικαστήρια και οι ενεργοί πολίτες είναι αυτοί που φέρνουν τη διαφθορά στο φως.

Δεν χρειάζεται να είστε αξιωματούχος για να συμβάλετε. Μείνετε ενημερωμένοι: παρακολουθήστε τις υποθέσεις και τις εκθέσεις στο Calculator και ελέγξτε τις πηγές στις οποίες βασίζονται. Χρησιμοποιήστε δημόσια δεδομένα, όπως πύλες δημόσιων συμβάσεων, μητρώα εταιρειών και δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης, όπου είναι διαθέσιμα. Ρωτήστε όσους ψηφίζετε πώς σκοπεύουν να προστατεύσουν το δημόσιο χρήμα και στηρίξτε ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που ερευνούν.

Αν δείτε κάτι που σας ανησυχεί, μάθετε τα προειδοποιητικά σημάδια στη σελίδα μας Πώς να εντοπίσετε τη διαφθορά και, αν αποφασίσετε να ενεργήσετε, διαβάστε πρώτα την Καταγγελία της διαφθοράς χωρίς φόβο.