Καταγγελία της διαφθοράς χωρίς φόβο

Η περισσότερη διαφθορά αποκαλύπτεται επειδή κάποιος μίλησε: ένας υπάλληλος που είδε ένα τιμολόγιο χωρίς νόημα, ένας δημόσιος υπάλληλος στον οποίο ζητήθηκε να υπογράψει μια αμφίβολη σύμβαση, ένας προμηθευτής στον οποίο είπαν ότι μια «αμοιβή» θα βοηθούσε την προσφορά του. Οι έλεγχοι και οι έρευνες εξαρτώνται από πληροφορίες που μπορούν να δώσουν μόνο άνθρωποι κοντά στα γεγονότα.

Κι όμως, πολλοί σιωπούν. Στο Ειδικό Ευρωβαρόμετρο του 2017, όπως αναφέρει η Transparency International EU, το 81 % των ερωτηθέντων που είχαν βιώσει ή γίνει μάρτυρες διαφθοράς δήλωσε ότι δεν την είχε αναφέρει σε κανέναν, και σχεδόν οι μισοί Ευρωπαίοι δεν γνώριζαν πού μπορούν να την αναφέρουν. Πολλοί φοβούνταν νομικές ή οικονομικές συνέπειες και σχεδόν ένας στους τρεις πίστευε ότι όσοι καταγγέλλουν τη διαφθορά δεν προστατεύονται.

Ο φόβος είναι κατανοητός και είναι ο λόγος για τον οποίο το δίκαιο της ΕΕ παρέχει πλέον σε όσους καταγγέλλουν παραβάσεις μια σειρά δικαιωμάτων. Η σελίδα αυτή εξηγεί πού να απευθυνθείτε, τι να περιμένετε και πώς σας προστατεύει ο νόμος. Πρόκειται για γενικές πληροφορίες και όχι για νομική συμβουλή. Αν η κατάστασή σας είναι περίπλοκη ή επικίνδυνη, συμβουλευτείτε δικηγόρο ή εξειδικευμένο οργανισμό υποστήριξης πριν ενεργήσετε.

Το σωστό σημείο εξαρτάται από το τι είδατε και ποια χρήματα αφορά.

Εθνικές αρχές. Η περισσότερη διαφθορά αφορά εθνικούς ή τοπικούς προϋπολογισμούς και αξιωματούχους. Στην περίπτωση αυτή, αρμόδιοι φορείς είναι η εθνική αστυνομία, οι εισαγγελείς ή μια ειδική αρχή καταπολέμησης της διαφθοράς. Πολλές χώρες διαθέτουν επίσης διαύλους μέσα σε δημόσιους φορείς και μεγάλες επιχειρήσεις.

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO). Αν υποπτεύεστε έγκλημα που βλάπτει τον προϋπολογισμό της ΕΕ, όπως απάτη με κονδύλια της ΕΕ, διαφθορά που επηρεάζει χρήματα της ΕΕ, νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή διασυνοριακή απάτη ΦΠΑ, μπορείτε να το αναφέρετε στην EPPO. Μπορεί να το κάνει οποιοσδήποτε, πολίτης της ΕΕ ή όχι, φυσικό πρόσωπο ή εταιρεία, εφόσον υπάρχουν εύλογες υπόνοιες τέλεσης αδικήματος. Οι αναφορές υποβάλλονται μέσω της ηλεκτρονικής φόρμας «Αναφέρετε ένα έγκλημα» και μπορούν να είναι γραμμένες σε οποιαδήποτε επίσημη γλώσσα της ΕΕ. Μετά την υποβολή λαμβάνετε βεβαίωση παραλαβής με αριθμό πρωτοκόλλου.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF). Η OLAF διερευνά απάτες και σοβαρές παρατυπίες που επηρεάζουν κονδύλια της ΕΕ, καθώς και σοβαρή παράπτωση του προσωπικού ή των μελών των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Μπορείτε να επικοινωνήσετε με την OLAF ανώνυμα και χωρίς διατυπώσεις, μέσω του Συστήματος Αναφοράς Απάτης (Fraud Notification System), σε οποιαδήποτε από τις 24 επίσημες γλώσσες της ΕΕ, ή ταχυδρομικά στη διεύθυνση European Commission, European Anti-Fraud Office (OLAF), 1049 Brussels, Belgium. Όσο πιο ακριβείς και τεκμηριωμένες είναι οι πληροφορίες σας, τόσο πιο χρήσιμες είναι.

Οι δύο φορείς συνεργάζονται. Η EPPO είναι εισαγγελική αρχή και χειρίζεται ποινικές υποθέσεις, ενώ η OLAF διενεργεί διοικητικές έρευνες. Η OLAF διαβιβάζει στην EPPO κάθε συμπεριφορά που η EPPO μπορεί να διώξει, επομένως η αναφορά σε οποιονδήποτε από τους δύο είναι λογική αφετηρία.

Η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937, γνωστή ως Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών, θεσπίζει ελάχιστα πρότυπα που ισχύουν σε όλα τα κράτη μέλη. Εν συντομία:

• Ποιος προστατεύεται. Όσοι αναφέρουν παραβάσεις του δικαίου της ΕΕ στο εργασιακό πλαίσιο: εργαζόμενοι, δημόσιοι υπάλληλοι, αυτοαπασχολούμενοι συνεργάτες, μέτοχοι, εθελοντές, ασκούμενοι και υποψήφιοι για θέση εργασίας. Καλύπτονται επίσης συνάδελφοι και συγγενείς που βοηθούν ή μπορεί να υποστούν συνέπειες λόγω της αναφοράς.
• Τι καλύπτεται. Παραβάσεις του δικαίου της ΕΕ στους τομείς που απαριθμούνται, μεταξύ άλλων οι δημόσιες συμβάσεις, οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, και η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ. Πολλές χώρες έχουν επεκτείνει την προστασία και στο εθνικό δίκαιο.
• Τρεις τρόποι αναφοράς. Εσωτερικά (οι οργανισμοί ορισμένου μεγέθους και οι δημόσιοι φορείς πρέπει να διαθέτουν ασφαλή δίαυλο), εξωτερικά σε αρμόδια αρχή ή με δημόσια αποκάλυψη, η οποία προστατεύεται μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.
• Σαφείς προθεσμίες. Ο αποδέκτης πρέπει να επιβεβαιώσει την παραλαβή της αναφοράς εντός επτά ημερών και να σας ενημερώσει εντός τριών μηνών.
• Εμπιστευτικότητα. Η ταυτότητά σας δεν επιτρέπεται να αποκαλυφθεί χωρίς τη συγκατάθεσή σας, εκτός από στενές νομικές εξαιρέσεις.
• Απαγόρευση αντιποίνων. Η απόλυση, η υποβάθμιση, οι απειλές, η παρενόχληση ή άλλη τιμωρία για την αναφορά απαγορεύονται, και αν υποστείτε δυσμενή μεταχείριση μετά την αναφορά, τεκμαίρεται ότι πρόκειται για αντίποινα, εκτός εάν ο εργοδότης αποδείξει το αντίθετο.

Η προθεσμία ενσωμάτωσης της οδηγίας από τα κράτη μέλη ήταν ο Δεκέμβριος του 2021. Το πόσο καλά λειτουργεί στην πράξη διαφέρει από χώρα σε χώρα, γι’ αυτό ελέγξτε τους κανόνες και την αρμόδια αρχή στη δική σας χώρα.

Αν εργάζεστε σε δημόσιο φορέα ή σε εταιρεία, η πρώτη επιλογή είναι συχνά ο εσωτερικός δίαυλος. Σύμφωνα με την Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών, οι δημόσιοι φορείς και οι ιδιωτικοί οργανισμοί άνω ορισμένου μεγέθους πρέπει να παρέχουν τρόπο ασφαλούς αναφοράς ανησυχιών, με πρόσωπο ή τμήμα που ορίζεται για να παραλαμβάνει τις αναφορές, να τις διατηρεί εμπιστευτικές και να τις παρακολουθεί. Καλύπτονται επίσης μικρότεροι οργανισμοί σε ορισμένους τομείς και οι εθνικοί κανόνες μπορούν να προχωρούν περαιτέρω.

Η εσωτερική αναφορά μπορεί να είναι ο ταχύτερος τρόπος να σταματήσει ένα πρόβλημα και είναι συχνά το αναμενόμενο πρώτο βήμα. Η οδηγία πάντως δεν σας υποχρεώνει να τη χρησιμοποιήσετε πρώτα: μπορείτε να απευθυνθείτε απευθείας σε αρμόδια εξωτερική αρχή, για παράδειγμα αν φοβάστε αντίποινα, αν δεν εμπιστεύεστε τον εσωτερικό δίαυλο ή αν εμπλέκονται πρόσωπα στην κορυφή. Επιλέξτε τη διαδρομή που ρεαλιστικά δίνει στην αναφορά σας τις καλύτερες πιθανότητες να χειριστεί σωστά, και κρατήστε αρχείο του τι υποβάλατε και πότε.

Οι διευθυντές και οι εργοδότες έχουν συμφέρον να δημιουργήσουν διαύλους που εμπνέουν εμπιστοσύνη. Ένας ασφαλής εσωτερικός δίαυλος επιτρέπει να διορθωθούν τα προβλήματα νωρίς, προτού εξελιχθούν σε σκάνδαλο ή σε ποινική υπόθεση. Οι καλές πρακτικές περιλαμβάνουν τον ορισμό αμερόληπτου προσώπου ή ομάδας για την παραλαβή των αναφορών, τη διασφάλιση της εμπιστευτικότητας, την επιβεβαίωση παραλαβής εντός επτά ημερών, την ενημέρωση εντός τριών μηνών και τη σαφή διαβεβαίωση ότι τα αντίποινα θα έχουν συνέπειες.

Σημαίνει επίσης εκπαίδευση των διευθυντών ώστε να αντιδρούν σωστά. Όποιος εγείρει μια ανησυχία χρειάζεται να ακουστεί και να ευχαριστηθεί, όχι να ερωτηθεί για τα κίνητρά του. Οι οργανισμοί που απαντούν σε μια αναφορά τιμωρώντας τον αγγελιοφόρο διδάσκουν σε όλους τους άλλους να σιωπούν και συχνά καταλήγουν αργότερα με πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα.

Η καταγγελία είναι η αρχή μιας διαδικασίας και όχι το τέλος της. Η αρχή συνήθως επιβεβαιώνει την παραλαβή και εκτιμά αν τα γεγονότα εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της. Αν ναι, μπορεί να ακολουθήσει έρευνα, η οποία μπορεί να διαρκέσει μήνες ή χρόνια. Μπορεί να μην σας ανακοινωθούν λεπτομέρειες, επειδή οι έρευνες είναι εμπιστευτικές και πρέπει να σέβονται τα δικαιώματα των υπόπτων.

Οι αναφορές οδηγούν κάπου. Το 2025 η EPPO επεξεργάστηκε 6.966 αναφορές εγκλημάτων και άνοιξε 2.030 νέες έρευνες. Την ίδια χρονιά άσκησε 275 κατηγορίες σε βάρος 1.438 προσώπων, και το ποσοστό καταδικών στις υποθέσεις που φτάνουν σε απόφαση είναι κοντά στο 95 %. Δεν γίνεται κάθε αναφορά υπόθεση και μια υπόνοια δεν είναι απόδειξη, αλλά το σύστημα παράγει αποτελέσματα.

Η καταγγελία μιας παρανομίας μπορεί να είναι αγχωτική, ακόμη και όταν ο νόμος είναι με το μέρος σας. Βοηθά να μιλήσετε με κάποιον που εμπιστεύεστε και με δικηγόρο ή συμβουλευτική υπηρεσία πριν ενεργήσετε, και να σκεφτείτε πώς θα διαχειριστείτε το διάστημα μεταξύ της αναφοράς και του αποτελέσματος. Πολλές χώρες διαθέτουν οργανισμούς που παρέχουν δωρεάν, εμπιστευτική συμβουλευτική στους πληροφοριοδότες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, νομική υποστήριξη.

Κρατήστε την αναφορά σας τεκμηριωμένη, αποφύγετε να τη συζητάτε ευρέως στο μεταξύ και μην παίρνετε έγγραφα που δεν έχετε δικαίωμα να πάρετε. Η ψυχραιμία και η μεθοδικότητα προστατεύουν και εσάς και την αξιοπιστία της υπόθεσής σας.

Ο φόβος της καταγγελίας δεν είναι παράλογος. Πολλοί Ευρωπαίοι αμφιβάλλουν ότι οι παραβάτες αντιμετωπίζουν συνέπειες: στο Ευρωβαρόμετρο του 2024, το 65 % δήλωσε ότι οι υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου δεν διώκονται επαρκώς. Όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν θα συμβεί τίποτα ή ότι μπορεί να πληρώσουν το τίμημα, σιωπούν.

Η ΕΕ προσπαθεί να το αλλάξει. Η Οδηγία (ΕΕ) 2026/1021 για την καταπολέμηση της διαφθοράς, που δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2026, εναρμονίζει τα αδικήματα διαφθοράς και τις ποινές στα κράτη μέλη, και τα κράτη μέλη πρέπει να την ενσωματώσουν στο εθνικό δίκαιο έως τον Ιούνιο του 2028. Μαζί με την Οδηγία για την προστασία των πληροφοριοδοτών, σκοπός της είναι να καταστήσει τις αναφορές ασφαλέστερες και πιο πιθανό να οδηγήσουν σε αποτελέσματα. Αν θα τα καταφέρει θα εξαρτηθεί από το πώς θα την εφαρμόσουν οι εθνικές αρχές.

Αυτό που μπορείτε να κάνετε τώρα είναι να ενημερωθείτε, να χρησιμοποιήσετε τους προστατευμένους διαύλους και, όπου είναι δυνατόν, να αναζητήσετε υποστήριξη. Οργανισμοί που συμβουλεύουν πληροφοριοδότες υπάρχουν σε πολλές χώρες και η νομική συμβουλή πριν από την καταγγελία είναι λογική προφύλαξη.