Πώς να εντοπίσετε τη διαφθορά

Η διαφθορά σπάνια ανακοινώνεται. Κρύβεται στα ρουτίνας έγγραφα: έναν διαγωνισμό, μια αίτηση επιχορήγησης, μια τροποποίηση σύμβασης, μια εταιρεία εγγεγραμμένη σε απομακρυσμένη δικαιοδοσία. Ωστόσο, τα σχήματα που αποκαλύπτουν οι ερευνητές τείνουν να αφήνουν παρόμοια ίχνη και πολλά από αυτά είναι ορατά σε όποιον γνωρίζει πού να κοιτάξει.

Οι ειδικοί αποκαλούν αυτά τα ίχνη κόκκινες σημαίες. Μια κόκκινη σημαία είναι ένδειξη ότι μια διαδικασία αξίζει πιο προσεκτική εξέταση. Δεν αποτελεί απόδειξη ότι διαπράχθηκε έγκλημα και συχνά υπάρχουν αθώες εξηγήσεις. Μελέτη που εκπονήθηκε για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) κατέγραψε δεκάδες τέτοιες ενδείξεις μόνο στις δημόσιες συμβάσεις, ενώ η OLAF έχει δημοσιεύσει τη δική της συλλογή κόκκινων σημαιών και βέλτιστων πρακτικών για την απάτη στις δημόσιες συμβάσεις. Το 2024 η Open Contracting Partnership δημοσίευσε οδηγό για τη χρήση δεδομένων προμηθειών ώστε να εντοπίζονται σε μεγάλη κλίμακα.

Η σελίδα αυτή εξηγεί με απλή γλώσσα τα πιο συνηθισμένα μοτίβα και τι να κάνετε αν εντοπίσετε κάποιο. Είναι γραμμένη για πολίτες, δημοσιογράφους, δημοσίους υπαλλήλους και ιδιοκτήτες επιχειρήσεων, και όχι μόνο για ελεγκτές.

Οι δημόσιες συμβάσεις, όπου οι κυβερνήσεις αγοράζουν αγαθά, έργα και υπηρεσίες, είναι ένας από τους τομείς που εκτίθενται περισσότερο στη διαφθορά, επειδή περιλαμβάνουν μεγάλα ποσά και διακριτικές αποφάσεις. Τα μοτίβα πίσω από τα προειδοποιητικά σημάδια που αναφέρθηκαν είναι συνήθως ένα από τα ακόλουθα.

• Νόθευση προσφορών. Οι προσφέροντες συμφωνούν εκ των προτέρων ποιος θα κερδίσει. Μπορεί να υποβάλλουν «προσφορές κάλυψης» που είναι σκόπιμα πολύ υψηλές, να κερδίζουν εκ περιτροπής ή να αποσύρονται την τελευταία στιγμή.
• Μίζες. Ένας αξιωματούχος ευνοεί έναν προμηθευτή με αντάλλαγμα χρήματα ή άλλα οφέλη. Η διογκωμένη τιμή της σύμβασης συχνά χρηματοδοτεί το δωροδόκημα.
• Κανόνες στα μέτρα κάποιου. Οι τεχνικές απαιτήσεις γράφονται έτσι ώστε μόνο μία εταιρεία να μπορεί να τις πληροί ή τα κριτήρια αξιολόγησης αλλάζουν μετά το άνοιγμα των προσφορών.
• Σύγκρουση συμφερόντων. Το πρόσωπο που προετοιμάζει ή εγκρίνει τον διαγωνισμό έχει κρυφό προσωπικό ή οικονομικό δεσμό με έναν προσφέροντα.

Μεγάλο μέρος των αποδεικτικών στοιχείων είναι δημόσιο. Στην ΕΕ, οι διαγωνισμοί άνω ορισμένων ορίων πρέπει να δημοσιεύονται στη βάση δεδομένων Tenders Electronic Daily (TED), και πολλές χώρες διατηρούν εθνικές πύλες που δείχνουν ποιος κέρδισε, με τι ποσό και με πόσους προσφέροντες. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν το ποσοστό των συμβάσεων που προσελκύουν έναν μόνο προσφέροντα ως δείκτη περιορισμένης πρόσβασης στην αγορά, και ένα σταθερά υψηλό ποσοστό σε μια περιφέρεια ή έναν οργανισμό είναι λόγος να τεθούν ερωτήματα.

Μια πρακτική ρουτίνα: διαβάστε την προκήρυξη, ελέγξτε πόσο χρόνο είχαν οι προσφέροντες για να προετοιμαστούν, δείτε πόσες προσφορές υποβλήθηκαν, συγκρίνετε την τελική τιμή με την εκτίμηση και δείτε αν η σύμβαση τροποποιήθηκε αργότερα. Αν πολλά από αυτά φαίνονται ασυνήθιστα ταυτόχρονα, η υπόθεση αξίζει να παρακολουθηθεί.

Δεν εμπλέκουν όλες οι περιπτώσεις διαφθοράς μετρητά. Μια απόφαση μπορεί να διαφθαρεί από μια σχέση: ένας αξιωματούχος που αναθέτει επιχορήγηση σε εταιρεία συγγενούς του, ένας υπουργός που ρυθμίζει τον τομέα στον οποίο εργαζόταν πρόσφατα ή ένας διευθυντής που κατέχει μετοχές ενός προμηθευτή χωρίς να τις δηλώνει. Οι συγκρούσεις συμφερόντων αυτού του είδους δεν είναι πάντα παράνομες, αλλά οι μη δηλωμένες αποτελούν κλασική κόκκινη σημαία.

Προσέξτε τους ανεξήγητους δεσμούς μεταξύ αρμοδίων για τις αποφάσεις και δικαιούχων: τα ίδια ονόματα σε μητρώα εταιρειών και σε δημόσια αξιώματα, πρόσφατα ιδρυθείσες εταιρείες που κερδίζουν μεγάλες συμβάσεις ή εταιρείες χωρίς προσωπικό και χωρίς ιστορικό που λαμβάνουν χρήματα για «συμβουλευτικές υπηρεσίες». Οι δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης και συμφερόντων των δημοσίων λειτουργών, όπου δημοσιεύονται, αποτελούν χρήσιμο σημείο εκκίνησης.

Οι ιδιοκτησιακές δομές μπορούν επίσης να κρύβουν τον πραγματικό δικαιούχο. Μια αλυσίδα εταιρειών σε πολλές χώρες, εικονικοί διευθυντές ή μια διεύθυνση που μοιράζονται εκατοντάδες εταιρείες καθιστούν δύσκολο να φανεί ποιος επωφελείται. Μητρώα πραγματικών δικαιούχων υπάρχουν σε όλη την ΕΕ, αλλά το πόσα από αυτά μπορεί να δει το κοινό διαφέρει από χώρα σε χώρα, επομένως η πρόσβαση αποτελεί μέρος της ιστορίας.

Για να δούμε πώς συνδυάζονται οι κόκκινες σημαίες, ας εξετάσουμε ένα φανταστικό παράδειγμα. Ένας δήμος προκηρύσσει διαγωνισμό για την ανακαίνιση ενός σχολείου. Η προκήρυξη εμφανίζεται μόνο σε έναν τοπικό ιστότοπο και οι προσφορές πρέπει να υποβληθούν μέσα σε μία εβδομάδα. Η τεχνική προδιαγραφή απαιτεί συγκεκριμένη μάρκα κουφωμάτων που προμηθεύει μόνο μία τοπική εταιρεία. Μόνο αυτή η εταιρεία υποβάλλει προσφορά. Κερδίζει με τιμή 30 % πάνω από την ίδια την εκτίμηση του δήμου.

Τρεις μήνες αργότερα η σύμβαση τροποποιείται ώστε να προστεθούν «απρόβλεπτες» εργασίες και η τιμή αυξάνεται ξανά. Ο ιδιοκτήτης της εταιρείας που κέρδισε αποδεικνύεται ξάδελφος μέλους της επιτροπής αξιολόγησης, το οποίο δεν δήλωσε τη σχέση. Κανένα από αυτά τα γεγονότα δεν αποδεικνύει από μόνο του έγκλημα. Μια σύντομη προθεσμία μπορεί να είναι τίμιο λάθος, μια συγκεκριμένη μάρκα μπορεί να δικαιολογείται και ένας οικογενειακός δεσμός δεν είναι από μόνος του παράνομος. Πέντε ενδείξεις μαζί, όμως, και μια μη δηλωμένη σχέση είναι ακριβώς η εικόνα που οι ελεγκτές επισημαίνουν για περαιτέρω έλεγχο.

Έτσι ξεκινούν οι περισσότερες πραγματικές υποθέσεις: όχι με ομολογία ή αδιάσειστη απόδειξη, αλλά με ένα μοτίβο που κάποιος πρόσεξε και τόλμησε να αμφισβητήσει.

Τα χρήματα του προϋπολογισμού της ΕΕ δαπανώνται με δύο τρόπους: απευθείας από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και, κατά το μεγαλύτερο μέρος, μέσω εθνικών και περιφερειακών αρχών. Και οι δύο οδοί προσελκύουν απάτες. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO) ανέφερε 981 ενεργές υποθέσεις απάτης σε ΦΠΑ και τελωνειακούς δασμούς στα τέλη του 2025, με εκτιμώμενη ζημία 45 δισεκατομμυρίων ευρώ, και 2.450 υποθέσεις απάτης σε βάρος των δαπανών της ΕΕ με εκτιμώμενη ζημία 18,67 δισεκατομμυρίων ευρώ. Χειριζόταν επίσης 512 υποθέσεις που συνδέονται με τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Συνηθισμένα μοτίβα στις απάτες με επιχορηγήσεις και επιδοτήσεις περιλαμβάνουν διογκωμένα ή επινοημένα κόστη, δραστηριότητες που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ, το ίδιο έξοδο που διεκδικείται από διάφορα προγράμματα χρηματοδότησης και «συμβουλευτικές υπηρεσίες» που υπάρχουν μόνο στα χαρτιά. Στον ΦΠΑ, ένα τυπικό σχήμα περιλαμβάνει μια αλυσίδα εταιρειών σε διαφορετικές χώρες, όπου η μία εισπράττει ΦΠΑ και εξαφανίζεται, ενώ οι άλλες ζητούν επιστροφή. Τα τιμολόγια κυκλοφορούν, τα αγαθά μπορεί να είναι πραγματικά ή όχι και ο προϋπολογισμός χάνει χρήματα.

Προειδοποιητικά σημάδια για το κοινό είναι τα έργα που ανακοινώνονται αλλά δεν προχωρούν ορατά, οι πολύ παρόμοιες αιτήσεις που υποβάλλονται από συνδεδεμένες εταιρείες και οι εταιρείες που εμφανίζονται λίγο πριν από μια πρόσκληση χρηματοδότησης και εξαφανίζονται μετά. Αν θέλετε να δείτε πώς μοιάζουν τέτοια σχήματα στην πράξη, το αρχείο υποθέσεων του Παρατηρητηρίου περιγράφει συγκεκριμένες έρευνες, με τις πηγές τους.

Η διαφθορά εμφανίζεται και σε μικρότερη κλίμακα, στην καθημερινή επαφή με το κράτος. Το αίτημα για «έξτρα αμοιβή» για μια υπηρεσία που θα έπρεπε να είναι δωρεάν, η πίεση να παρακαμφθούν τα έγγραφα με αντάλλαγμα χρήματα, μια άδεια που προχωρά γρήγορα μόνο μετά από προσωπική εξυπηρέτηση ή ένας υπάλληλος του οποίου ο τρόπος ζωής δεν αντιστοιχεί στον μισθό του: όλα αυτά είναι προειδοποιητικά σημάδια.

Το Ευρωβαρόμετρο του 2024 έδειξε ότι το 27 % των Ευρωπαίων αισθάνεται ότι η διαφθορά το επηρεάζει προσωπικά στην καθημερινή ζωή. Δεν θα είναι κάθε περίπτωση ποινικό αδίκημα, αλλά ένα μοτίβο «ανεπίσημων πληρωμών» είναι ένδειξη ότι κάτι στο σύστημα δεν λειτουργεί.

Δεν χρειάζεστε πρόσβαση σε απόρρητους φακέλους για να θέσετε χρήσιμα ερωτήματα. Ακολουθούν μερικά από αυτά που χρησιμοποιούν δημοσιογράφοι, ερευνητές και ενεργοί πολίτες όταν εξετάζουν τις δημόσιες δαπάνες.

• Πόσες εταιρείες υπέβαλαν προσφορά και πώς συγκρίθηκε η τιμή του αναδόχου με την εκτίμηση;
• Ήταν οι απαιτήσεις αντικειμενικά αναγκαίες ή περιγράφουν ένα συγκεκριμένο προϊόν;
• Πόσο χρόνο είχαν οι προσφέροντες και πού δημοσιεύθηκε ο διαγωνισμός;
• Τροποποιήθηκε η σύμβαση μετά την ανάθεση και κατά πόσο;
• Ποιος κατέχει την εταιρεία που κέρδισε και έχει κάποιος ιδιοκτήτης ή διευθυντής δεσμούς με την αναθέτουσα αρχή;
• Κερδίζει η ίδια εταιρεία επανειλημμένα από τον ίδιο φορέα;
• Υπάρχουν στοιχεία ότι το έργο παραδόθηκε πράγματι και ότι αντιστοιχεί σε όσα πληρώθηκαν;

Η υποβολή αυτών των ερωτημάτων είναι θεμιτή. Σε πολλές χώρες μπορείτε να ζητήσετε δημόσια έγγραφα βάσει νόμων για την πρόσβαση σε πληροφορίες και οι δημόσιοι φορείς έχουν υποχρέωση να εξηγούν πώς δαπανούν το δημόσιο χρήμα. Μια σαφής και γρήγορη απάντηση είναι καλό σημάδι, ενώ οι αόριστες απαντήσεις είναι ένα ακόμη σήμα που αξίζει να σημειωθεί.

Διάφοροι ανοιχτοί πόροι σάς επιτρέπουν να ελέγξετε μόνοι σας τα πράγματα. Το Tenders Electronic Daily της ΕΕ δημοσιεύει προκηρύξεις και αναθέσεις δημόσιων συμβάσεων άνω των ορίων που ορίζουν οι κανόνες της ΕΕ. Πολλά κράτη μέλη διατηρούν εθνικές πύλες δημόσιων συμβάσεων με στοιχεία για προσφορές και αναδόχους, και ορισμένα δημοσιεύουν δεδομένα σε ανοιχτές μορφές που οι ερευνητές μπορούν να αναλύσουν μαζικά, όπως ενθαρρύνει η Open Contracting Partnership. Τα μητρώα εταιρειών δείχνουν ιδιοκτήτες και διευθυντές, με την επιφύλαξη των εθνικών κανόνων, και πολλοί αξιωματούχοι δημοσιεύουν δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης και συμφερόντων.

Τα δεδομένα από μόνα τους δεν αποδεικνύουν τη διαφθορά και οι αυτοματοποιημένοι δείκτες παράγουν ψευδείς συναγερμούς. Τα καλύτερα αποτελέσματα προκύπτουν από τον συνδυασμό δεδομένων και τοπικής γνώσης: κάποιος που γνωρίζει την αγορά, τον οργανισμό και τους ανθρώπους μπορεί να ξεχωρίσει μια ιδιαιτερότητα από ένα μοτίβο. Αν δουλεύετε με δεδομένα, τεκμηριώστε τη μέθοδό σας, αναφέρετε τα ευρήματα με προσοχή και δώστε στα εμπλεκόμενα μέρη τη δυνατότητα να απαντήσουν.

Αν εντοπίσετε ένα μοτίβο που σας ανησυχεί, μερικά βήματα είναι λογικά. Καταγράψτε ό,τι είδατε, με ημερομηνίες, ονομασίες φορέων και τα έγγραφα στα οποία εμφανίζεται. Κρατήστε αντίγραφα δημόσιων εγγράφων. Ελέγξτε αν η πληροφορία είναι ήδη δημόσια, για παράδειγμα σε μια πύλη δημόσιων συμβάσεων ή σε ένα μητρώο εταιρειών. Αποφύγετε να αντιμετωπίσετε τους εμπλεκόμενους και μην διαδίδετε ισχυρισμούς που δεν μπορείτε να στηρίξετε.

Στη συνέχεια, αναφέρετε τις ανησυχίες σας στον αρμόδιο φορέα. Πού να απευθυνθείτε και πώς το δίκαιο της ΕΕ προστατεύει όσους εγείρουν καλόπιστα μια ανησυχία εξηγείται στη σελίδα μας Καταγγελία της διαφθοράς χωρίς φόβο.